Antoni Dezyderiusz Fertner
Biografia
Antoni Fertner był synem cukiernika Teofila Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńskiej. Po śmierci rodziców zamieszkał w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako kelner w teatrze. Uczył się w gimnazjum w Piotrkowie, a następnie przeniósł do Warszawy, gdzie rozpoczął studia ekonomiczne na Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga, porzucając je po zapisaniu się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy Towarzystwie Muzycznym. Szkołę ukończył w 1895.
Następnie odbywał trasy z objazdowym teatrem i podjął pracę w Izbie Kontroli Państwa, jednak szybko przeszedł do teatru Wodewil pod kierownictwem Michała Wołowskiego, debiutując rolą Szewca w Madame Sans-Géne. W 1895 przeniósł się do Łodzi, a następnie odbył roczny tournée po Rosji z grupą Adolfiny Zimajer. W Warszawie występował w Teatrze Ludowym, a potem w Teatrze Farsy i Operetki oraz w Teatrze Rozmaitości; w 1906 odbył miesięczny pobyt gościnny w Petersburgu.
W 1908 przyjął propozycję występu w niemym filmie Antoś pierwszy raz w Warszawie, którego został także współscenarzystą. Popularność filmu przyniosła Fertnerowi szeroką rozpoznawalność. Był wieloletnim działaczem Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów, pełnił funkcję wiceprezesa, a podczas jubileuszu 25-lecia stowarzyszenia w 1912 otrzymał honorowy żeton złoty za swoją 20-letnią działalność.
W latach 1913–1918 wielokrotnie występował gościnnie na deskach teatrów polskich w Kijowie sam lub z kabaretem Momus (1913–1914). Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino Oaza, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie pierwszego filmu Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy.
W 1918, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił z Rosji do Warszawy i grał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W tym samym roku zakupił na podwarszawską siedzibę willę Pod Kogutkiem w osiedlu Radość, która zawdzięcza mu swoją nazwę. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych, które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934–1939, zagrał w około dwudziestu filmach.
Od października 1923 do 1926 był dyrektorem Teatru Letniego. W latach 1926–1927 prowadził z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera, choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde. Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.
Wojnę obronną w 1939 spędził w Warszawie, pojawiając się w niej rankiem 1 września, po wakacjach we Włoszech. W wyniku zniszczeń utracił całe swoje mienie. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich Niebieski Motyl, Złoty Ul, Wodewil i Nowości wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Popowstaniu warszawskiemu wywieziony wraz z innymi warszawiakami do obozu przesiedleńczego w Pruszkowie, a stąd wraz z innymi do Skawiny. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.
Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 w zespole objazdowym, a następnie, do 1946 – w krakowskim Teatrze Kameralnym TUR. W latach 1947–1954 był aktorem warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Po epizodzie warszawskim do śmierci w 1959 grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego i Starego Teatru.
Był co najmniej trzykrotnie żonaty; z ostatnią żoną miał syna Antoniego Jr. (ur. 1952). Zmarł w wieku 85 lat. Pochowany w alei zasłużonych na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXVII-płn. 1-4).